Planując udzielenie zamówienia publicznego zamawiający może działać w warunkach niepewności. Na przykład, co do możliwości zabezpieczenia lub przeznaczenia wystarczających środków na sfinansowanie pożądanego zakresu zamówienia. Może również nie być przekonany czy zasadna będzie realizacja zakładanego zakresu zamówienia, a to z uwagi na spodziewaną zmianę istotnych okoliczności.

Zamiast rezygnować z udzielenia zamówienia lub odroczenia w czasie, zamawiający może skorzystać z przewidzianego w przepisach Prawa zamówień publicznych prawa opcji. Opcja zapewnia bowiem zamawiającemu elastyczność umożliwiając dostosowanie zakresu przedmiotu zamówienia do zmieniających się potrzeb i okoliczności.

Na czym polega prawo opcji?

Prawo opcji funkcjonuje jako dopuszczalna, jednostronna zmiana przez zamawiającego zakresu zamówienia podstawowego udzielonego wykonawcy zgodnie z procedurą. Prawo opcji przysługuje w zakresie postępowań w sprawie udzielenia zamówienia na dostawy, usługi oraz roboty budowlane.

Opcje mogą obejmować zarówno ograniczenie, jak i rozszerzenie zakresu zamówienia podstawowego. Co do zasady można podzielić je na trzy główne kategorie:

• zmiana przedmiotu zamówienia, np. poprzez dopuszczenie możliwości dostarczenia dodatkowego sprzętu, akcesoriów powiązanych z zamówieniem podstawowym, fakultatywnego oprogramowania, ale też ograniczenia dostaw poszczególnych artykułów (aspekt przedmiotowy),
• ograniczenie lub zwiększenie wielkości (ilości) udzielonego zamówienia (aspekt ilościowy),
• zawieszenie, skrócenie czy też wydłużenie terminu realizacji zamówienia (aspekt czasowy).

Warunki skutecznego zastrzeżenia prawa opcji.

Przede wszystkim, planując wykorzystanie prawa opcji, zamawiający powinien doliczyć wartość maksymalnego zakresu opcji do wartości zamówienia podstawowego (art. 31 ust. 2 pzp).

Zamawiający powinien również odpowiednio opisać opcję w ogłoszeniu o zamówieniu albo w dokumentach zamówienia. Opcję określa się „w postaci zrozumiałych, precyzyjnych i jednoznacznych postanowień umownych, które łącznie spełniają następujące warunki:

1. określają rodzaj i maksymalną wartość opcji;
2. określają okoliczności skorzystania z opcji;
3. nie modyfikują ogólnego charakteru umowy.”.

Aby zamawiający skutecznie mógł powołać się na prawo opcji [1], powinien dokładnie opisać wszystkie istotne aspekty składające się na jej wymiar w taki sposób, aby wykonawcy mogli precyzyjnie zrozumieć jego zakres i warunki ewentualnego wprowadzenia. Jest to niezwykle ważne nie tylko z perspektywy wykonawcy – szczegółowy opis opcji przysłuży się zamawiającemu chociażby w postaci rzetelniejszej oferty cenowej. Dokładne zrozumienie zakresu świadczenia przez obie strony zminimalizuje także ryzyko wystąpienia sporów, w tym na drodze sądowej, co zwykle wiąże się z przedłużeniem terminów realizacji zamówienia. Oczywiście, opcja powinna pozostawać w związku z przedmiotem zamówienia podstawowego.

Opis opcji może znajdować się w dokumentach zamówienia. Może być więc implementowany do opisu przedmiotu zamówienia podstawowego lub stanowić osobny załącznik do specyfikacji warunków zamówienia. Opis opcji i zasady skorzystania z opcji powinny znaleźć się również w projektowanych postanowieniach umownych (PPU). Poprawnie przygotowane PPU powinny określać przedmiot i wartość opcji [2], a także okoliczności potencjalnego skorzystania z prawa opcji, np. poprzez powiązanie ich z warunkiem zawieszającym, złożeniem wykonawcy oświadczenia przez zamawiającego lub po prostu ustaleniem możliwości bezpośredniego rozpoczęcia składania zamówień wynikających z opisu opcji z pominięciem konieczności złożenia oświadczenia o skorzystaniu z tego prawa.

Co istotne, skorzystanie z prawa opcji ma charakter jednostronnego uprawienia zamawiającego, nie obowiązku. W związku z tym wykonawcy nie przysługują żadne roszczenia w związku ze skorzystaniem lub nieskorzystaniem przez zamawiającego z przewidzianej przez niego opcji.

Uwaga na ryzyka związane z zastrzeżeniem prawa opcji!

Opcja oferuje elastyczne i różnorodne możliwości modyfikacji zamówienia podstawowego w ramach jednego postępowania przetargowego, przynosząc potencjalne korzyści zamawiającemu, jak i wykonawcy. Jednocześnie, jej zastrzeżenie może podnosić ryzyko związane z danym zamówieniem.

Poprawne zastrzeżenie opcji może być dla zamawiającego wyzwaniem, a ewentualne błędy w tym zakresie prowadzić do braku możliwości skorzystania z niej, a w skrajnych przypadkach nawet do ryzyka naruszenia dyscypliny finansów publicznych poprzez wadliwe ustalenie wartości zamówienia prowadzące do zastosowania niewłaściwego trybu udzielenia zamówienia.

Na marginesie można dodać, że zamawiający udostępniający informację o kwocie przeznaczonej na sfinansowanie zamówienia przed otwarciem ofert nie jest zobowiązany wyszczególnić kwoty przeznaczonej na sfinansowanie zamówienia w ramach prawa opcji (np. wyrok KIO z dnia 12 marca 2018 r., KIO 359/18). Jednakże, jeśli zamawiający przekazuje kwotę na sfinansowanie zamówienia jako jedną wartość, tj. bez wyszczególnienia kwoty przeznaczonej na zamówienie podstawowe i dodatkowe (tj. w ramach opcji) należy uznać, że dotyczy ona wyłącznie zamówienia podstawowego bez opcji. Ponieważ kwota przeznaczona na sfinansowanie zamówienia swoim zakresem musi obejmować tylko jego gwarantowany zakres, zamawiający nie unieważni postępowania na podstawie art. 255 pkt 3 pzp z powodu zbyt wysokiej ceny opcji – por. wyrok KIO z dnia 30 marca 2023 r., KIO 713/23.

Ze strony wykonawcy konieczne będzie z reguły dokonanie wyceny opcji i przedstawienie jej wraz ofertą cenową na zamówienie podstawowe. Zastrzeżenie opcji może wpływać na decyzję wykonawcy o złożeniu oferty w postępowaniu, jeżeli uzna on, że niepewność co do skorzystania lub nieskorzystania przez zamawiającego z prawa opcji w zbyt dużym stopniu wpływa na ryzyka prawne lub komercyjne związane z wykonaniem zamówienia obejmującego takie prawo opcji.

Przypisy:

[1] Na gruncie art. 441 ust. 2 ustawy Prawo zamówień publicznych, czynności dokonane na podstawie zapisów umownych zastrzegających opcje określone z naruszeniem jej art. 441 ust. 1 podlegają bowiem unieważnieniu.

[2] Jak wynika z treści aktualnego komentarza Urzędu Zamówień Publicznych, „wartość opcji może być wyrażona zarówno przedmiotowo, terminowo, procentowo, kwotowo, jak i ilościowo”, źródło: https://ekomentarzpzp.uzp.gov.pl/prawo-zamowien-publicznych/art-441, dostęp w dniu 02.11.2025 r.

Napisz do autora: